Ordbøkene skal spegle språket – ikkje døgnfluene

Foredraget gav eit innblikk i korleis ordbøkene.no er blitt fornya, og kvifor revisjonsarbeidet ikkje berre har handla om å få inn nye ord, men også om å rydde opp i gamle definisjonar, jamne ut tilfeldige skilnader mellom bokmål og nynorsk og gjere ordbøkene meir relevante for dagens brukarar.

Ei ordbok med to eigarar

Rauset forklarte at ordbøkene.no har ein heilt særskild status fordi dei er eigde både av Språkrådet og Universitetet i Bergen. Dei to institusjonane har delt ansvaret mellom seg.

Språkrådet har ansvaret for den formelle informasjonen i artiklane: rettskriving, bøying, genus og normering. Redaksjonen i Bergen fyller artiklane med innhald og bestemmer kva oppslagsord som skal vere med.

Poenget, understreka Rauset, er at brukarane skal kunne stole på at det som står i artikkelhovudet, er normriktig.

– Bruker de dem, så vet dere at det er normriktig det som står i artikkelhodet, sa ho.

Gamle ordbøker trong fornying

Sjølv om nettsida kan sjå moderne ut, byggjer innhaldet på ein lang tradisjon. Dei første utgåvene kom i bokform i 1986, men mykje av innhaldet vart i røynda utforma alt på 1970- og tidleg 1980-tal.

Rauset fortalde at det fram til nyleg hadde skjedd overraskande lite med sjølve innhaldet. Mange artiklar stod nærmast uendra i fleire tiår. Det skapte problem, både fordi språket hadde endra seg, og fordi brukarane i den digitale løysinga mykje lettare samanlikna bokmål og nynorsk side om side.

Det førte til eit større revisjonsprosjekt frå 2018 til 2024, der seks-sju medarbeidarar arbeidde systematisk med å modernisere ordbøkene.

Skilnader mellom bokmål og nynorsk måtte ryddast opp i

Eit av hovudmåla i revisjonen var å gjere utvalet av oppslagsord likare i bokmål og nynorsk. Rauset peika på at mange skilnader tidlegare eigentleg var tilfeldige, fordi dei to ordbøkene vart utvikla av ulike redaksjonar.

I den digitale løysinga kunne slike tilfeldige skilnader lett bli tolka som noko meir: at eit ord ikkje fanst på nynorsk, eller at det ikkje burde brukast i eitt av skriftspråka.

Difor har revisjonen handla om å jamne ut der skilnadene ikkje har hatt reelt grunnlag. Etter revisjonen skal det i større grad vere mogleg å tolke ei faktisk forskjell som noko meiningsberande, ikkje berre som eit historisk uhell.

Ordbøkene må vere i takt med moderne språkbruk

Rauset viste fleire døme på korleis gamle definisjonar og eksempel ikkje lenger held mål. Nokre hadde utdatert språkbruk, andre hadde skeive kjønnsframstillingar eller formuleringar som ikkje lenger er akseptable.

Ho nemnde blant anna definisjonar der stereotype kvinneframstillingar låg inne som ein del av forklaringa. Slike artiklar er no reviderte.

– Nei, det skal vi slutte med, sa ho om eldre definisjonar som til dømes la inn kjønnsmessige føringar som ikkje høyrer heime i ei moderne ordbok.

Samtidig understreka ho at redaksjonen prøver å balansere godt. Ordbøkene skal ikkje vere meir normative enn nødvendig, men dei skal heller ikkje framstå som om alle ord er nøytrale og like uproblematiske. I somme tilfelle må det markerast at eit ord er utdatert eller nedsetjande.

Det er særleg viktig fordi mange brukarar av ordbøkene lærer seg norsk gjennom nettopp desse oppslagsverka.

Nye ord kjem ikkje inn berre fordi dei er populære

Ein stor del av foredraget handla om kva slags ord som faktisk får plass i ordbøkene. Her var Rauset tydeleg på at redaksjonen ikkje prøver å fange opp alle nyord og døgnfluger.

Målet er heller å dokumentere den stabile kjernen i moderne norsk.

For å bli teken inn må eit ord ha stabil bruk over tid, vere ein del av allmennspråket og brukast utanfor små og avgrensa miljø. Det skal ikkje berre vere omtalt med hermeteikn eller forklarast kvar gong det blir brukt. Det må fungere som eit etablert ord i vanleg språkbruk.

Ho viste til fleire døme på ord som kan sjå aktuelle ut i samtida, men som ved nærare gransking viser seg å vere avgrensa til enkelte politiske miljø, kortvarige debattar eller medieoppslag. Slike ord blir ikkje nødvendigvis ordbokstoff.

Døgnfluger må vike for varige ord

Rauset brukte ord som «rottegutt» og «sosionomisere» som døme på ord som fekk merksemd, men som ikkje nødvendigvis hadde livskraft nok til å fortene ein plass i ordboka.

Sjølv om slike ord kan vere synlege i eit kort tidsrom, er det ikkje nok. Redaksjonen ser etter bruk over tid og på tvers av sjangrar og miljø.

Andre ord har derimot vist seg å få fotfeste. Ho nemnde «arealnøytral» som eit døme på eit ord som har vakse fram som relevant i mange kommunar og samanhengar, og som dermed blir viktig for fleire enn dei mest spesielt interesserte.

Eit anna døme var ordet «viral», som har fått ei ny og langt meir utbreidd tyding i moderne språkbruk enn den eldre, meir medisinske tydinga knytt til virus.

Ordbøkene skal også peike på norske alternativ

Sjølv om hovudlinja er at ordbøkene skal dokumentere etablert bruk, finst det også unntak. I nokre tilfelle legg redaksjonen inn ord fordi dei ønskjer å synleggjere norske alternativ til engelske uttrykk.

Rauset nemnde «nettfisking» som eit døme. Det er ikkje nødvendigvis det mest brukte ordet, men det er teke inn for å vise brukarane at det finst eit godt norsk avløysarord til «phishing».

Det same gjeld nyare ord knytte til kunstig intelligens, som «prompt» og verbet «å prompte». Her har behovet for norske tilrådingar vore ein del av vurderinga.

Ei digital ordbok kan vere rikare enn før

Eit viktig poeng i foredraget var at overgangen til ei reint digital løysing har gitt redaksjonen langt større fridom. Dei treng ikkje lenger tenkje på sideplass og trykkekostnader på same måten som før.

Dermed kan artiklar delast opp i fleire tydingar, få fleire eksempel og bli rikare på brukskontekstar enn det som var mogleg i dei gamle papirordbøkene.

Det gir også betre rom for å forklare nyansar og bruk, og for å gjere ordbøkene meir nyttige for både språkfolk, studentar og vanlege brukarar.

Målet er ordbøker som varer

Mot slutten av foredraget gjorde Rauset det klart at den viktigaste oppgåva for ordbokredaksjonen ikkje er å vere mest mogleg trendy. Tvert om.

Ho åtvara mot ordbøker som blir for sterkt prega av akkurat den perioden dei er redigerte i. Ei god ordbok skal ikkje bli eit tidsbilete av redaksjonen sine eigne interesser, men eit stabilt og truverdig oppslagsverk som står seg over tid.

Det er derfor døgnfluene må vike for det som faktisk blir verande i språket.

Foredraget hennar viste med andre ord at arbeidet bak ordbøkene.no er både nitid og prinsipielt: Dei skal ikkje berre samle ord, men hjelpe til med å forvalte norsk språk på ein måte som er presis, oppdatert og berekraftig.